Proeftuin Vlissingen

Aanleiding en opgave
De gemeente Vlissingen heeft ‘het Eiland’ aangedragen als casus voor een ‘Proeftuin’ in het kader van het Deltaprogramma ‘Nieuwbouw en Herstructurering’. In de periode van het najaar 2011 tot het voorjaar 2012 heeft BVR samen met Blondel stedenbouw ontwerpend onderzoek gedaan voor dit gebied. In een interactieve ‘Proeftuin’ zijn klimaatopgaven en ruimtelijke opgaven verbonden. ‘het Eiland’ is een zeer bijzonder deel van de Zeeuwse kust; een stukje Vlissingen dat ingeklemd ligt tussen de havens en de Westerschelde. Het internationaal opererende Damen Shipyards, woningen van woningstichting ‘l Escaut en de spuisluizen naar de Westerschelde bepalen het gebruik van het gebied. De verouderde woonbebouwing op ‘het Eiland’ is op termijn aan vernieuwing (sloop en vervangende nieuwbouw?) toe. De waterveiligheid leidt eveneens tot opgaven in het gebied.

De opgave voor deze Proeftuin: ontwikkel robuuste ruimtelijke modellen voor de proeftuinlocatie ‘het Eiland’. Deze robuuste modellen vormen een uitwerking van eerder ontwikkelde innovatieve principes om gebiedsontwikkeling en kustveiligheid te combineren. Deze principes zijn gebaseerd op twee uitgangspunten: het omgaan met onzekerheden en het ontwikkelen van flexibiliteit die bij deze onzekerheid hoort. In de robuuste modellen moeten de financiële, juridische en technische aspecten en de maatschappelijke uitvoerbaarheid zijn geborgd. De modellen moeten antwoord geven op de herstructureringsopgave van ‘het Eiland’.

Werkwijze
Het ontwerpend onderzoek vormt een pragmatische en doelgerichte methode die aansluit bij de attitude en werkwijze van het deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering. Dit ontwerpend onderzoek is gebaseerd op een dialoog en samenwerking tussen stedenbouwkundigen, civieltechnici, beleidsmakers en projectleiders in stedelijke (her)ontwikkeling. Circa veertig betrokkenen van de gemeente, het waterschap, de provincie, vastgoedpartijen, kennisinstellingen en belangenorganisaties namen deel. Niet vergaderen, maar tekenen, was het motto tijdens de twee atelierdagen van de proeftuin. Atelierdag 1 stond in het teken van visievorming. Het resultaat zijn visies op de toekomstige structuren voor ‘het Eiland’ en de aansluiting op de stad Vlissingen. Atelierdag 2 stond in het teken van concrete maatregelen. Kort en bondig: in stap 1 structuren ontwerpen, in stap 2 concrete maatregelen ontwikkelen.

De lessen

  1. Zekerheid=onzekerheid…
    De toekomst van ‘het Eiland’ verlangt onafhankelijk denken; programma-onafhankelijk en klimaatonafhankelijk. Alleen dan kan worden omgegaan met onzekerheden.
  1. Tijdlijnenmethodiek helpt
    De methodologische benadering van de knikpunten in tijdlijnen is een krachtig hulmiddel om te kunnen komen tot besluiten over ingrepen (maatregelen). De a-synchroniteit in de dynamiek van ruimtelijke ordening en waterveiligheid kan door deze benadering deels worden opgeheven.
  1. Ingrediënten voor robuuste modellenDe ‘volgorde der dingen’ kan niet tot in detail worden bepaald. Voor ‘het Eiland’ kunnen echter ingrepen worden benoemd die een hoog ‘no-regret-gehalte’ hebben en veel – zo niet alle – vrijheid van handelen in de toekomst open laten.
  2. Het Vlissingse model werktHet Vlissingse model is een bouwwijze nabij de primaire waterkering, waarbij tijdens de bouw rekening gehouden wordt met het later kunnen ophogen van de primaire waterkering zonder de bebouwing te hoeven slopen. Het Vlissingse model heeft primair betrekking op het vastgoed, het Vlissings model XXL is doorontwikkeld tot op gebiedsniveau. Een heel stadsdeel inclusief de openbare ruimte worden gebaseerd op de Vlissingse principes van het ‘meegroeien’.
  3. Ontwerpend onderzoek als methodeDe Proeftuin Vlissingen maakt duidelijk dat ontwerpend onderzoek zeer geschikt is om lange termijn wateropgaven in verband te brengen met ruimtelijke dynamiek op kortere termijn. Een gebiedsontwikkeling kan op een slimme wijze voorsorteren op waterhuishoudkundige strategieën.

Wat adviseren wij de beide opdrachtgevers?
Het resultaat van de Proeftuin is door BVR en Blondel stedenbouw samengebracht in een rijk geïllustreerd magazine. De belangrijkste adviezen aan de gemeente: Maak een toepasbare versie van het knikpuntenconcept en onderzoek de gevoeligheid van het gebied voor verwachte en onverwachte ontwikkelingen (‘wat als…?’). Ontwikkel een strategische visie voor ‘Het Eiland’. Stel spelregels op voor de verdere ontwikkeling van ‘het Eiland’, houd ze eenvoudig en flexibel. De belangrijkste adviezen aan het rijk / deltaprogramma: Zolang het waterveiligheidsprobleem niet acuut is, hoeft de ruimtelijke ontwikkeling niet in een afwachtende fase komen. De ruimtelijke ontwikkeling kan het primaat krijgen zolang er volgens eenvoudige spelregels wordt geopereerd, bijvoorbeeld die van het Vlissingse Model. Deze onafhankelijke en min of meer vrije rol creëert nieuwe kansen en dynamiek aan de kust. Geef ‘het Eiland’ een status als permanente Proeftuin in het kader van het Deltaprogramma. De ruimtelijke ontwikkeling en de kustveiligheid kunnen prima samengaan als er meer flexibiliteit wordt ingebouwd in de regels en eisen. Technisch kan er veel meer dan uit de regelgeving en vanuit de belangen van onder andere het waterbeheer mogelijk lijkt. Ga door met de Proeftuinen en het ontwerpend onderzoek als methode, ze verrijken de gedachtevorming.